English  |   ਪੰਜਾਬੀ

ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ

ਪੁਰਾਣੀ ਪੁਰਾਤਨਤਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਤਕ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਸੱਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼, ਇਤਿਹਾਸ, ਗੁੰਝਲਤਾ ਅਤੇ ਘਣਤਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਕੁਝ ਮੁੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: ਪੰਜਾਬੀ ਪਕਵਾਨ, ਦਰਸ਼ਨ, ਕਵਿਤਾ, ਕਲਾਤਮਕ, ਸੰਗੀਤ, ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ, ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ। ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕੁਝ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਸਦੀ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਦਾ ਜਨਮ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇੱਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਲਈ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਪੰਜਾਬ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਕਬਰ ਅਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਮਸਜਿਦ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਸਥਾਨ ਹਨ। ਦਰਬਾਰ ਦਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਹਰ ਸਾਲ ਆਤਮਿਕ ਅਡੋਲਤਾ ਲਈ ਦਰਬਾਰ ਦਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਇਤਿਹਾਸ

ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਸਪਤ ਸਿੰਧੂ ਜਾਂ ਸਿੰਧੂ ਸਪੱਤਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ (7 ਨਦੀਆਂ) ਪਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਦੱਖਣੀ ਸਿੰਧ ਇਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿਚ ਬਦਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਖੇਤਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਸ਼ਬਦ ਮੁਗਲਾਂ ਨੇ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸ਼ਬਦ ਪੰਜ (ਪੰਜ) ਅਤੇ ਆਬ (ਪਾਣੀ) ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ। ਪੰਜ ਦਰਿਆ ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਗਦੇ ਹਨ ਚਨਾਬ, ਜੇਹਲਮ, ਰਾਵੀ, ਸਤਲੁਜ, ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ ਦੀਆਂ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਿਗਵੇਦ ਵਿਚ, ਵੇਦ ਧਰਮ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਠ, ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਪਤਾ ਸਿੰਧੂ, ਸੱਤ ਨਦੀਆਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਬਾਅਦ ਦੇ ਯੂਨਾਨੀਆਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਪੈਂਟਾਪੋਟੇਮੀਆ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਇਹ ਪੰਜ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਇਲਾਕਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ “ਸਾਡਾ ਪਰਸ਼ੀਆ” ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੇ ਬਹੁਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਇਸ ਸੂਬੇ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਪੰਜਾਬੀ ਖਾਣੇ



ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਵਿਆਪਕ ਪਕਵਾਨ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਅਤੇ ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪਕਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਸਾਂਝ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਘਿਓ ਜਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਮੱਖਣ ਦੀ ਉਦਾਰ ਵਰਤੋਂ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ-ਮੀਟ ਦਾ ਵੀ ਸ਼ੌਕ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪੰਜਾਬੀ ਖਾਣਾ ਚਾਵਲ ਜਾਂ ਰੋਟੀਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਪਕਵਾਨ ਅਜਿਹੇ ਹਨ ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਾਹ ਦੀ ਦਾਲ, ਪ੍ਰਾਠਾ, ਮੱਕੀ ਕੀ ਰੋਟੀ, ਸਰੋਂ ਦਾ ਸਾਗ, ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਛੋਲੇ, ਹਲੀਮ, ਬਰਿਆਨੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਸਾਲੇਦਾਰ ਪਕਵਾਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿਚ, ਹਰ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਚਾਹ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕ ਰਿਵਾਜ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪੰਜਾਬੀ ਆਪਣੇ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਚਾਹ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਰਦਾ, ਗੁਲਾਬ-ਜਾਮਨ, ਖੀਰ, ਜਲੈਬੀ, ਸਮੋਸੇ, ਪਕੋੜੇ ਆਦਿ ਦੇ ਵੀ ਸ਼ੌਕੀਨ ਹਨ, ਗਰਮੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਲੋਕ ਲੱਸੀ, ਦੂਧ-ਸੋਡਾ, ਆਲੂ ਬੁਖ਼ਾਰੇ ਕਾ ਸ਼ਰਬਤ, ਨਿੰਬੂ ਪਾਣੀ ਆਦਿ ਪੀਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਕਵਾਨ ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਆਪੀ ਖਾਣੇ ਬਣ ਗਏ ਹਨ।
• ਬਟਰ ਚਿਕਨ
• ਸਰਸੋਂ ਕਾ ਸਾਗ
• ਮੱਕੀ ਕੀ ਰੋਟੀ
• ਤੰਦੂਰੀ ਚਿਕਨ
• ਛੋਲੇ ਭਟੂਰੇ
• ਦਾਲ ਮਖਣੀ
• ਢਾਬਾ ਦਾਲ

ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀ

ਬੁੱਲ੍ਹਾ ਕੀ ਜਾਣਾਂ ਮੈਂ ਕੌਣ?
ਨਾ ਮੈਂ ਮੌਮਿਨ ਵਿੱਚ ਮਸੀਤਾਂ
ਨਾ ਮੈਂ ਵਿੱਚ ਕੁਫ਼ਰ ਦੀਆਂ ਰੀਤਾਂ
ਨਾ ਮੈਂ ਪਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪਲੀਤਾਂ
ਨਾ ਮੈਂ ਮੂਸਾ ਨਾ ਫ਼ਿਰਓਨ
ਬੁੱਲ੍ਹਾ ਕੀ ਜਾਣਾਂ ਮੈਂ ਕੌਣ?
ਨਾ ਮੈਂ ਵਿੱਚ ਪਲੀਤੀ ਪਾਕੀ
ਨਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਦੀ ਨਾ ਗ਼ਮਨਾਕੀ
ਨਾ ਮੈਂ ਆਬੀ ਨਾ ਮੈਂ ਖ਼ਾਕੀ
ਨਾ ਮੈਂ ਆਤਿਸ਼ ਨਾ ਮੈਂ ਪੋਣ
ਬੁੱਲ੍ਹਾ ਕੀ ਜਾਣਾਂ ਮੈਂ ਕੌਣ?

ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਕ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਹੱਲ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ ਦੇ ਚਾਰ ਪੜਾਵਾਂ: ਸ਼ਰੀਅਤ (ਮਾਰਗ), ਤਾਰੀਕਤ (ਪਾਲਣ), ਹਕੀਕਤ (ਸੱਚ) ਅਤੇ ਮਾਰਫਤ (ਗਿਆਨ) ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਦੀ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਰੂਹਾਨੀ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਵੀ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਅਡ ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ, ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ, ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਵਰਗੇ ਸ਼ਾਇਰਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਦੀਆਂ ਕਾਫੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਨਿਮਰ ਗਲੀ ਗਾਇਕਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਨਾਮਵਰ ਸੂਫੀ ਗਾਇਕਾਂ ਜਿਵੇਂ ਨੁਸਰਤ ਫਤਿਹ ਅਲੀ ਖਾਨ, ਪਠਾਨੇ ਖਾਨ, ਆਬਿਦਾ ਪਰਵੀਨ, ਵਡਾਲੀ ਬ੍ਰਦਰਜ਼ ਅਤੇ ਸਾਈਂ ਜ਼ਹੂਰ ਤੱਕ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਫ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਗਾਇਆ ਹੈ।

ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਤਿਉਹਾਰ



ਇਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤਿਉਹਾਰ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਤਿਉਹਾਰ ਜਿਵੇਂ ਈਦ-ਮਿਲਦ-ਉਨ-ਨਬੀ, ਲੈਲਾਤੁਲ-ਕਦਰ ਅਤੇ ਬਸੰਤ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਬਸੰਤ ਤਿਉਹਾਰ (ਪਤੰਗ ਉਡਾਉਣ) ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮਨਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋਰ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸਾਖੀ, ਆਦਿ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਤਿਉਹਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬੀ ਰਵਾਇਤੀ ਨਾਚ

1.ਭੰਗੜਾ



ਭੰਗੜਾ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਡਾਂਸ ਹੈ। ਇਹ ਬੜਾ ਸਾਦਾ ਜਿਹਾ ਡਾਂਸ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬੱਸ ਬਾਂਹਾਂ ਨੂੰ ਮੋਢਿਆਂ ਦੇ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹਿਲਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

2.ਲੁੱਡੀ



ਲੁੱਡੀ ਵੀ ਇਕ ਪੰਜਾਬੀ ਡਾਂਸ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਮੌਕਿਆਂ ਤੇ ਘਰ ਦਿਆਂ ਸਵਾਣੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

3. ਸੰਮੀ



ਸੰਮੀ ਨਾਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਆਦਿਵਾਸੀ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਨ੍ਰਿਤ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਾਂਦਲ ਬਾਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਜੀਗਰ, ਰਾਏ, ਲੋਬਾਨਾ ਅਤੇ ਸੰਸੀ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

4. ਜੂਮਰ



ਜੂਮਰ ਜਾਂ ਝੂਮਰ ਰਵਾਇਤੀ ਸਰਾਇਕੀ ਲੋਕ ਨਾਚ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ "ਝੂਮਰ" ਝੁੰਮ / ਝੂਮ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਡੁੱਬਣਾ। ਜੂਮਰ ਜਾਂ ਝੂਮਰ ਰਵਾਇਤੀ ਸਰਕੀ ਲੋਕ ਨਾਚ ਹੈ. "ਝੁਮਰ" ਸ਼ਬਦ ਝੁੰਮ / ਝੂਮ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਹਿਲਾਉਣਾ। ਇਹ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਮਾਚ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ ਜੋ ਮੁਲਤਾਨ ਅਤੇ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ, ਇਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਾਂਦਲ ਬਾਰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਹੈ।

5.ਧਾਮਲ



ਧਮਲ ਸਿੰਧ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸੂਫੀ ਅਸਥਾਨਾਂ ਅਤੇ ਦਰਗਾਹਾਂ ਵਿਖੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ



ਪੰਜਾਬ ਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਾਂਤ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਧਰਤੀ ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਭਿਆਚਾਰ ਹੈ ਜੋ ਵਿਸ਼ਵ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਸਭਿਆਚਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਲੋਕ ਵੱਖੋ ਵੱਖ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰਾਜਪੂਤ, ਗੁੱਜਰ, ਸੱਯਦ, ਸ਼ੇਖ, ਅਰਾਈਂ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਇੰਡਸ ਵੈਲੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਥਾਨ ਹੜਪਾ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ। ਪੰਜਾਬੀ ਇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਖਿੱਤੇ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪੰਜਾਬੀ ਹੈ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਮੁਢਲਾ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਮਹਾਨ ਸੰਤਾਂ ਅਤੇ ਲੜਾਕਿਆਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਖ਼ਾਸਕਰ ਭੰਗੜਾ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬੀ ਕਪੜੇ

ਸੁਥਨ

ਪੰਜਾਬੀ ਸੁਥਨ ਸਵਸਥਾਨ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਰੂਪ ਹੈ ਜੋ ਜਾਂ ਤਾਂ ਗਿੱਟਿਆਂ ਤੋਂ ਉਪਰ ਅਤੇ ਗਿੱਡਿਆਂ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਤੰਗ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਗੋਡਿਆਂ ਤੇ ਗਿੱਟਿਆਂ ਤੋਂ ਤੰਗ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੁਥਨ ਇਕ ਜਨਾਨਾ ਅਤੇ ਮਰਦਾਨਾ ਕੱਪੜਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸੁਥਨ ਸੂਟ ਵਿਚ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਗਗਰਾ ਪਹਿਰਾਵੇ ਦਾ ਵੀ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।

ਕੁੜਤਾ

ਇਹ ਉਹੀ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕੁੜਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਸਲਾਈਡ ਹਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਔਰਤਾਂ ਮਰਦਾਂ ਵਾਂਗ ਪਹਿਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁੜਤਾ ਜਾਮਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਗਰਖਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਵੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਕੁੜਤਾ ਨੂੰ ਸਲਵਾਰ, ਸੁਥਨ, ਤਹਿਮਤ, ਲੂੰਗੀ, ਧੋਤੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਗਗਰਾ ਅਤੇ ਜੀਨਸ ਨਾਲ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਮੁਲਤਾਨੀ ਸ਼ਲਵਾਰ ਸੂਟ

ਮੁਲਤਾਨੀ ਸ਼ਲਵਾਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਘੇਰੇ ਵਾਲੀ' ਜਾਂ 'ਸਰਾਇਕੀ ਘੇਰੇ ਵਾਲੀ' ਸ਼ਲਵਾਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਹਿਰਾਵਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁਲਤਾਨ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ੈਲੀ ਸਿੰਧੀ ਕਾਂਚਾ ਸ਼ਲਵਾਰ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਜੁਲਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਵੇਂ ਇਰਾਕ ਵਿਚ ਪੈਂਟਲੂਨ ਸ਼ਲਵਾਰ ਦੇ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ ਹਨ ਅਤੇ 7ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇਹਨਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਅਪਣਾਈ ਗਈ।

ਪੰਜਾਬੀ ਫੁਲਕਾਰੀ ਕੁੜਤਾ

ਫੁਲਕਾਰੀ ਕੁੜਤਾ ਉੱਤੇ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਦੀ ਨਕਾਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਕਸ਼ੀਦਾਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬੀ ਬੰਧਨੀ ਕੁੜਤਾ

ਬੰਧਨੀ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਿਹਰਾ-ਏ-ਚੋਲਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਆਮ ਹੈ। ਬੰਧਨੀ ਤਰਜ਼ ਵੀ ਕੁਰਤੇ ਉੱਤੇ ਇਸਤਿਮਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪੋਠੋਹਾਰੀ ਸੂਟ

ਇਕ ਹੋਰ ਪੰਜਾਬੀ ਪਹਿਨਾਵਾ ਪੋਠੋਹਾਰੀ ਸੂਟ ਹੈ ਜੋ ਇਲਾਕਾ ਪੋਠੋਹਾਰ ਦੀ ਰਵਾਇਤ ਏ। ਇਹਨੂੰ ਪੋਠੋਹਾਰੀ ਸ਼ਲਵਾਰ ਵੀ ਕਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਸੁਥਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਜੁਲਦੀ ਹੈ। ਜਿਹਦੇ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਤੇਹਾਂ ਦਾ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹਦੀ ਕਮੀਜ਼ ਵੀ ਖੁਲੀ ਹੁੰਦੀ ਏ ਜਿਹਦਾ ਗਲਾ ਵੱਡਾ ਰਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬੀ ਘੱਗਰਾ

ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਟ ਦੀ ਰੀਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ “ਘੱਗਰਾ” ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਸਵਾਣੀਆਂ ਦਾ ਪਹਿਨਾਵਾ ਸੀ। ਇਹਦੀ ਰੀਤ ਗੰਡਾਟਕਾ ਸਭਿਆਤਾ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਗੁਪਤਾ ਦੌਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਏ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਏ। “ਗੰਡਾਟਕਾ” ਮਰਦਾਂ ਦਾ ਲਿਬਾਸ ਸੀ ਜੋ ਅਧੇ ਪਜਾਮੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ “ਘੱਗਰਾ” ਬਣ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਹਿਨਾਵਾ ਮਰਦਾਂ ਲਈ ਕਮੀਜ਼ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਗਲੇ ਤੋਂ ਰਾਨਾਂ ਤੱਕ ਲੰਬੀ ਕਮੀਜ਼ ਦੀ ਸ਼ਿਕਲ ਵਿੱਚ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਗੰਡਾਟਕਾ 7ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਹਿਨਾਵਾ ਸੀ।

ਖੇਡਾਂ



ਪੰਜਾਬੀ ਖੇਡਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਕੱਟੜ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰਖਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਕਬੱਡੀ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਤੀ ਦੇ ਸ਼ੌਕੀਨ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਹੋਰਨਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਕੌਮੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵੀ ਖੇਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਖੇਡੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹੋਰ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿੱਲੀ-ਡਾਂਡਾ, ਖੋ-ਖੂ, ਯਸੂ-ਪੰਜੂ, ਪਿਠੋ-ਗਰਮ, ਲੁੱਡੋ, ਛੁੱਪਨ-ਛੁਪਾਈ, ਬਰਫ਼-ਪਾਣੀ, ਕਾਂਚੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਕਟ, ਬਾਕਸਿੰਗ, ਘੁੜ ਦੌੜ, ਹਾਕੀ ਅਤੇ ਫੁਟਬਾਲ। ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਹਾਰਸ ਅਤੇ ਕੈਟਲ ਸ਼ੋਅ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਖੇਡਾਂ, ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਧਨ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਜਨਮ ਰਸਮ

ਪੰਜਾਬੀ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਦਾ ਜਨਮ ਬੜੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਦਾਦਾ-ਦਾਦੀ ਜਾਂ ਨਾਨਾ-ਨਾਨੀ ਜਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਕੋਈ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਬਜ਼ੁਰਗ ਮੈਂਬਰ ਬੱਚੇ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਉਂਗਲੀ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਦ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਘੁਟਾਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਿੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵਿਚ ਮਿਠਾਈਆਂ ਵੰਡੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਲੋਕ ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਮਾਂ ਲਈ ਤੋਹਫ਼ੇ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ 7ਵੇਂ ਦਿਨ ਬੱਚੇ ਦਾ ਸਿਰ ਮੁਨਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਕੀਕਾ ਦੀ ਰਸਮ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਮੌਕੇ ਤੇ ਭੇਡਾਂ / ਬੱਕਰੀਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਬਾਹ ਕਰਕੇ ਮਿਹਮਾਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਹ



ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਹ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜ਼ਾਂ (ਢੋਲਕੀ, ਮਾਯੂੰ, ਉਬਟਨ ਆਦਿ) ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਹ ਸੰਗੀਤ, ਰੰਗਾਂ, ਫੈਨਸੀ ਡਰੈਸਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੱਪੜੇ, ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਨਾਚ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਹਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਿਵਾਜ ਅਤੇ ਰਸਮ ਹਨ ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਵਿਕਸਤ ਹੋਏ ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਵਿਆਹ ਆਧੁਨਿਕ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਰਿਵਾਜਾਂ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਰਸਮ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ 3 ਦਿਨਾਂ, ਮਹਿੰਦੀ, ਬਰਾਤ (ਨਿੱਕਾ + ਰੁੱਕਸਤੀ) ਅਤੇ ਵਾਲੀਮਾ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਚੌਥੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ (ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਦੁਲਹਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਾਂ-ਪਿਓ ਦੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)।

ਅੰਤਮ ਸੰਸਕਾਰ

ਨਮਾਜ਼-ਏ-ਜਨਾਜ਼ਾ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਸਮੇਂ ਇਹ ਸਧਾਰਣ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੁਪਹਿਰ ਦਾ ਖਾਣਾ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸੋਗ ਲਈ ਆਏ ਸਨ। ਅੰਤਮ ਸੰਸਕਾਰ ਦੇ ਤੀਜੇ ਦਿਨ, ਕੁੱਲ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦਾ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਅਗਲੇ ਵੀਰਵਾਰ ਨੂੰ ਕੁਰਾਨ ਦਾ ਪਾਠ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮ੍ਰਿਤਕਾਂ ਲਈ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 40 ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਚਾਲੀਸਵਾਂ ਅਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਤਮ ਸੰਸਕਾਰ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਪਰਿਵਾਰ ਸਾਲਾਨਾ (ਬਰਸੀ) ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਅੰਤਮ ਸੰਸਕਾਰ ਲਈ ਕੋਈ ਰਸਮੀ ਕੋਡ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਲੋਕ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸ਼ਲਵਾਰ ਕਮੀਜ਼ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਮ ਕੱਪੜੇ ਦੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੀਆ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਅੰਤਮ ਸੰਸਕਾਰ ਵਧੇਰੇ ਗੂੜੇ ਹਨ। ਆਦਮੀ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੋਵੇਂ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਦੀ ਸ਼ਲਵਾਰ-ਕਮੀਜ਼ ਪਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਦਤ ਨਾਲ ਰੋਣਾ ਪਿਟਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਸਾਹਿਤ

ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਜੱਗ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਵਸੀਬਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੈ। ਜਿੰਨਾ ਵਸੇਬ ਪੁਰਾਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਓਨਾ ਈ ਉਸ ਦੀ ਬੋਲੀ। ਇਥੋਂ ਦੀ ਲੋਕਾਈ ਤਾਰੀਖ਼ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਈ ਉੱਚ ਪੱਧਰ ਦਾ ਜੀਵਨ ਜਿਉਂਦੀ ਪਈ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਹਯਾਤੀ ਕਦੀ ਵੀ ਜਜ਼ਬਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜਜ਼ਬਿਆਂ ਦਾ ਹੜ੍ਹ ਜਦੋਂ ਆਪ ਮੁਹਾਰਾ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਬਾਣਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਜੂਦ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿਚ ਖ਼ਿਆਲੀ ਜਜ਼ਬਾ ਆਪਣੀ ਬੁਣਤਰ ਆਪੋਂ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਤੋਂ ਵਖੱਖੋ-ਵੱਖ ਸਿਨਫ਼ਾਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੀਆਂ ਸਿਨਫ਼ਾਂ ਤਾਹੀਓਂ ਧਰਤੀ, ਲੋਕਾਈ ਤੇ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੇ ਮੋਜ਼ੂਅ ਨਾਲ਼ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਚੰਗੇ ਭਾਗੀਂ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬਿਆਨਿਆ। ਜਿਸ ਪਾਰੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਜ਼ਬਾਨ ਦੀਆਂ ਸਿਨਫ਼ਾਂ ਕਲਾਸਿਕ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਗਈਆਂ। ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਨੇ ਸ਼ਲੋਕ ਲਿਖੇ ਤੇ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਨੇ ਕਾਫ਼ੀ ਦਾ ਰਾਗ ਅਲਾਪਿਆ, ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ ਨੇ ਸੀ ਹਰਫ਼ੀ ਰਾਹੀਂ ਕੁਰਾਹੇ ਪਈ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਰਾਹੇ ਪਾਇਆ ਤੇ ਹਾਸ਼ਿਮ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਦੋਹੜੇ ਵਿਚ ਸੱਸੀ ਪੁਨੂੰ ਦੇ ਕਿੱਸੇ ਨੂੰ ਬਿਆਨੀਆਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਡ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਮਾਹ, ਢੋਲਾ, ਬੋਲੀ, ਟੱਪਾ, ਮਾਹੀਆ ਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਸਿਨਫ਼ਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਜ਼ਬਾਨ ਦੀ ਝੋਲ਼ੀ ਸੱਖਣੀ ਨਾ ਹੋਣ ਦਿੱਤੀ । ਜਦੋਂ ਕਿ ਗ਼ਜ਼ਲ, ਨਜ਼ਮ, ਕਸੀਦਾ, ਮਰਸੀਆ, ਮਸਨਵੀ ਤੇ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਿਨਫ਼ਾਂ ਨੇ ਜਿਹੜੀਆਂ ਦੂਜੀਆਂ ਜ਼ਬਾਨਾਂ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਅਪੜੀਆਂ ਤੇ ਹੁਣ ਇਹ ਸਿਨਫ਼ਾਂ ਵੀ ਓਪਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਵਸੇਬ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਜਾਪਦੀਆਂ ਹਨ।

ਕਲਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ



ਪੰਜਾਬ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਿਰਮਾਣ ਉਦਯੋਗ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਹਰ ਇੱਕ ਕਲਾ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਜਗ੍ਹਾ ਰਖਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉੱਚੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਮੁੱਖ ਸ਼ਿਲਪਾਂ ਹਨ ਟੋਕਰੀ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ, ਜੋ ਕਿ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਧੁਨਿਕ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਸਰਬੋਤਮ ਸਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਕੰਮ, ਟੈਕਸਟਾਈਲ, ਖਡੀ ਨਾਲ ਬੁਣੇ ਕਪੜੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੁਲਾਹੇ ਸੂਤੀ, ਰੇਸ਼ਮ ਆਦਿ ਕਪੜੇ, ਬੁਣਾਈ, ਗਲੀਚੇ, ਪੱਥਰ ਦੇ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ, ਗਹਿਣੇ, ਮੈਟਲ ਵਰਕ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਟਰੱਕ ਆਰਟ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੱਕੜ ਦੇ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਇਸਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਰੂਹ ਹੈ।